زلزله ۷ و شش دهم ریشتری بدون تلفات چرا زمین لرزه مهیب پاناما قربانی نگرفت؟

به گزارش گل پیچ، زمین لرزه 9 اکتبر 2026 پاناما، برابر با 17 مهر 1405، با بزرگای 7.6، دست کم 27 مجروح و حدود 300 آواره بر جای گذاشت و به بالای 400 ساختمان لطمه زد. دولت پاناما سازوکار ملی واکنش اضطراری خویش را فعال کرد. زیرساخت های حیاتی، همچون کانال پاناما، همچنان فعال ماندند و شرکای بین المللی هم کمک های اضطراری عرضه کردند.

این زمین لرزه ساعت ۱۲: ۵۶ ظهر به وقت محلی رخ داد. رومرکز آن در نزدیکی شهر دورافتاده «ال پیتالوسا آریبا» (El Pitalosa Arriba)، در استان «هررا» در جنوب مرکزی پاناما، قرار داشت. بزرگای زمین لرزه در لحظات اولیه بعد از وقوع، ۸ اعلام شد، اما اندکی بعد به ۷.۶ اصلاح گردید. ژرفای کانونی آن نیز حدود ۱۰ کیلومتر برآورد شد.
کم ژرفا بودن کانون، یکی از عوامل اصلی شدت لرزش و تمرکز خسارات بود؛ برای اینکه انرژی لرزه ای هنگام انتشار بسمت سطح زمین، کاهش کمتری را تجربه می کند. مؤسسه علوم زمین دانشگاه پاناما، منشاء این زمین لرزه را سامانه گسلی «آزوئرو ـ سونا» (Azuero-Soná) در شبه جزیره آزوئرو شناسایی کرد؛ منطقه ای که تنش در آن طی دوره ای طولانی انباشته شده و سپس به صورت ناگهانی آزاد شده است. این پهنه در محدوده تاثیر متقابل ورقه های کارائیب، کوکوس، نازکا و آمریکای جنوبی قرار دارد و سازوکار لرزه ای آن به طور عمده با گسلش امتدادلغز مشخص می شود. سازوکار زمین لرزه ۹ اکتبر ۲۰۲۶ نیز امتدادلغز بود.
باآنکه پاناما منطقه ای با وقوع مکرر زمین لرزه های بزرگ نیست، سوابق تاریخی قابل توجهی از چنین رخدادهایی در این کشور وجود دارد. زمین لرزه سال ۱۸۸۲ با سونامی همراه بود و منطقه جزایر «سن بلاس» را تحت تاثیر قرار داد. زمین لرزه سال ۱۹۶۲ نیز با بزرگای ۷.۲ در نزدیکی «پهنه گسلی پاناما» (Panama Fracture Zone) رخ داد. شبه جزیره آزوئرو، محل رومرکز زمین لرزه سال ۲۰۲۶، در مقایسه با برخی مناطق دیگر، از نظر تاریخی فعالیت لرزه ای نسبتاً کمتری را تجربه کرده است.
در زمین لرزه ۹ اکتبر، گزارشات اولیه از نبود تلفات جانی حکایت داشتند. حدود ۲۷ نفر، به طور عمده بر اثر حوادث ناشی از ریزش ساختمان ها در استان «وراگواس» (Veraguas)، مجروح شدند. حدود ۳۰۰ نفر نیز تخلیه شدند. ساختمان ها و زیرساخت های مختلفی لطمه دیدند. در شهر «پنونومه» (Penonomé)، چندین ساختمان فروریخت و یک کلیسا و یک هتل خسارات شدیدی دیدند. سازمان مدیریت کانال پاناما تأیید کرد که فعالیت این آبراهه طبق روال عادی ادامه دارد و از نظر سازه ای صدمه ای به آن وارد نشده است. فرودگاه بین المللی «توکومن» (Tocumen) نیز به علل ایمنی، بطور موقت تعطیل و تخلیه شد و مسیر پروازها برای مدت کوتاهی تغییر نمود.
بعد از زمین لرزه اصلی، بیشتر از ۸۰ پس لرزه به ثبت رسید که یکی از آنها بزرگایی بیشتر از ۶.۶ داشت. این پس لرزه ها بر نگرانی عمومی افزودند و خطر لطمه های بیشتر به سازه های لطمه دیده را بالا بردند.
سیستم ملی حفاظت مدنی پاناما (SINAPROC)، بعنوان نهاد قانونی هماهنگ کننده مدیریت بحران در این کشور، مسئولیت هماهنگی اقدامات اضطراری در سطح ملی و بازرسی های پیشگیرانه را بر عهده گرفت. رئیس دولت پاناما، «مولینو» (Mulino)، این رویداد را یک «فاجعه بزرگ» توصیف کرد و وزیر بهداشت نیز از قطع ارتباط و انزوای برخی شهر های لطمه دیده، همچون «تونوسی»، اطلاع داد. وزارت آموزش و پرورش هم دستور تعطیلی کلاس های درس در سرتاسر کشور را صادر کرد.
نکته قابل توجه آن است که پاناما تنها چند روز قبل از وقوع زمین لرزه، اولین مانور بین سازمانی خویش را با مبحث «سلامت روان و حمایت روانی ـ اجتماعی» (MHPSS) برگزار کرده بود. در این مانور حدود ۳۵ سازمان مشارکت داشتند و هدف آن، ادغام کمک های اولیه روان شناختی در مرحله فوری واکنش به سوانح بود. این آمادگی می توانست چارچوبی برای نیروهای امدادی فراهم آورد تا در مدیریت استرس حاد و وحشت عمومی بعد از زمین لرزه از آن بهره بگیرند.
دولت ایالات متحده نیز به درخواست دولت پاناما، «تیم واکنش و کمک رسانی در سوانح» (DART) را فعال کرد و دو تیم فنی «جست وجو و نجات شهری» (USAR)، متشکل از مجموعاً ۲۰ نفر، به منطقه اعزام کرد. این تیم ها قرار بود ظرف ۲۴ ساعت بعد از زمین لرزه در محل حاضر شوند و در ارزیابی های سازه ای و عملیات جست وجو و نجات مشارکت کنند. ایالات متحده همینطور وعده کمک مالی پنج میلیون دلاری داد و به نیروهای هوایی و دریایی پاناما اجازه داد برای عملیات امدادرسانی از دو فروند بالگرد تحت پشتیبانی آمریکا استفاده نمایند.
چرا زمین لرزه ای با بزرگای ۷.۶ تلفات جانی نداشت؟
نبود تلفات جانی گزارش شده در زمین لرزه اکتبر ۲۰۲۶ پاناما، با وجود بزرگای بالای آن، را باید حاصل مجموعه ای از عوامل دانست؛ همچون دورافتاده بودن رومرکز، تراکم جمعیتی نسبتاً پایین در محدوده اصلی لرزش، تمرکز خسارات در مناطق و سازه های مشخص و واکنش سریع نیروهای امدادی.
میزان ویرانگری یک زمین لرزه با بزرگای ۷.۶ فقط به بزرگی آن بستگی ندارد؛ محل وقوع، ژرفای کانون، فاصله مناطق مسکونی از رومرکز، خصوصیت های خاک و کیفیت ساختمان ها نیز در میزان خسارات و تلفات نقش دارند. زمین لرزه های کم ژرفا به طور معمول در نزدیکی سطح زمین لرزش شدیدی ایجاد می کنند؛ در عین حال، شدت خسارات به شرایط محلی و میزان آسیب پذیری سازه ها نیز وابسته است.
زمین لرزه پاناما در میانه روز رخ داد و خیلی از ساکنان بیدار بودند. شاهدان عینی، لرزش را شدید و طولانی توصیف کردند. این لرزش در پایتخت حدود ۴۰ ثانیه ادامه داشت و به سقوط اشیا و قطع برق انجامید. در عین حال، خرابی های شدید سازه ای به طور عمده در تعدادی شهرها و ساختمان های قدیمی تر متمرکز بود و به فروپاشی گسترده ساختمان های مسکونی در سرتاسر منطقه منجر نشد.
آسیب پذیری قسمتی از بافت ساختمانی مناطق تحت تاثیر، خصوصاً در استانهای مرکزی «هررا» (Herrera)، «کوکله» (Coclé) و «لوس سانتوس» (Los Santos)، یکی از عوامل خسارت بار این زمین لرزه بود. خیلی از ساختمان های این مناطق برای مقاومت در مقابل زمین لرزه های شدید طراحی نشده بودند و منطقه نیز پیشتر با رخدادی در این مقیاس مواجه نشده بود. بنابراین، کلیساها، ساختمان های دولتی و منازل مسکونی لطمه دیدند. بعنوان مثال، برج کلیسای جامع شهر پنونومه و قسمتهایی از ساختمان فرمانداری فروریختند. این زمین لرزه همینطور به برخی از تصفیه خانه های آب شرب لطمه زد و سبب قطع برق در شش استان شد.
عامل مهم دیگر، موقعیت جغرافیایی رومرکز بود. کانون زمین لرزه در منطقه ای کم تراکم و در فاصله حدود ۲۰۰ کیلومتری شهر پاناماسیتی قرار داشت. برآوردها نشان می داد حدود ۴۳ هزار نفر در مناطقی زندگی می کردند که در معرض لرزش شدید قرار گرفته بودند. این رقم به مراتب کمتر از جمعیت در معرض خطر در تعدادی زمین لرزه های اخیر منطقه بود؛ همچون زمین لرزه های دوگانه ونزوئلا در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶، که حدود ۱.۴ میلیون نفر را در معرض خطر قرار داد، و زمین لرزه کلمبیا در ۱۰ اوت ۲۰۲۶، که این رقم در آن بیشتر از ۱.۶ میلیون نفر برآورد شد.
در کنار این عوامل، مقررات ساختمانی پاناما، خصوصاً در مورد ساختمان های بلندمرتبه پایتخت، در حفظ پایداری سازه ای برخی ساختمان ها نقش داشت. آسمان خراش های شهر پاناما با وجود لرزش شدید و تخلیه ساکنان، در مجموع از فروپاشی گسترده در امان ماندند. رعایت معیارهای سازه ای در چنین ساختمان هایی می تواند از وقوع خرابی های فاجعه بار در مناطق شهری پرتراکم پیشگیری کند.
واکنش سریع سامانه ملی حفاظت مدنی نیز اهمیت داشت. دولت با بیان وضعیت اضطراری، تعطیلی مدارس را در دستور کار قرار داد و گروههای امدادی عملیات تخلیه و ارزیابی خسارات را شروع کردند. تخلیه سریع ساختمان ها، همچون بیمارستان ها و مدارس، احتمالا خطر لطمه های ناشی از ریزش آوار و ازدحام جمعیت را کم کرد.
زمین لرزه ساعت ۱۲: ۵۶ ظهر جمعه به وقت محلی رخ داد. باآنکه در این ساعت خیلی از مردم در ساختمان ها حضور داشتند، شدیدترین خرابی های سازه ای در شهرها و سازه های مشخص، خصوصاً ساختمان های قدیمی تر و بدون تقویت کافی، متمرکز بود. بنابراین، نبود تلفات جانی گزارش شده را نمی توان تنها به یک عامل نسبت داد؛ موقعیت رومرکز، پراکندگی جمعیت، کیفیت سازه ها و اقدامات اضطراری، در کنار یکدیگر، در پایین آوردن نتایج انسانی این رخداد نقش داشتند.
*استاد دانشگاه

ایالات متحده همچنین وعده کمک مالی پنج میلیون دلاری داد و به نیروهای هوایی و دریایی پاناما اجازه داد برای عملیات امدادرسانی از دو فروند بالگرد تحت پشتیبانی آمریکا استفاده نمایند. این لرزش در پایتخت حدود ۴۰ ثانیه ادامه داشت و به سقوط اشیا و قطع برق انجامید. این رقم به مراتب کمتر از جمعیت در معرض خطر در تعدادی زمین لرزه های اخیر منطقه بود؛ همچون زمین لرزه های دوگانه ونزوئلا در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶، که حدود ۱.۴ میلیون نفر را در معرض خطر قرار داد، و زمین لرزه کلمبیا در ۱۰ اوت ۲۰۲۶، که این رقم در آن بیشتر از ۱.۶ میلیون نفر برآورد شد.

منبع: گل پیچ

1405/07/21

20:21:53

5.0 / 5

تگهای خبر: آب , آموزش , بحران , بهداشت

این مطلب گل پیچ را می پسندید؟

(1)

(0)

تازه ترین مطالب مرتبط

نظرات بینندگان در مورد این مطلب

نظر شما در مورد این پست گل پیچ

نام:

ایمیل:

نظر:

سوال:

= ۲ بعلاوه ۳